Мәтінге көз жүгірту қалыпты нәрсе, егер маңыздысы қайда жоғалатынын білсеңіз

Ұзын жазбаны аштыңыз, алғашқы жолдарға көз жүгіртіп, әрі қарай айналдырып жібердіңіз. Кейін басты нәрсе ортасында болғаны белгілі болды: мерзім, шарт немесе қысқа ғана «қоспағанда».

Мұндай сәттерде оқуды ұмытып қалдым деп ойлау оңай. Бірақ экраннан мәтінді басынан аяғына дейін оқитындар аз. Көз үйреншікті бағытпен жүріп, үзінділерді іліп алады, ал зерттеушілер оның нақты қайда қарайтынын баяғыдан бері жазып келеді. Бұл бағытты білсеңіз, маңыздысы неге түсіп қалатыны және оны қалай жоғалтпауға болатыны түсінікті болады.

Экраннан қатарынан оқитындар аз

Nielsen Norman Group (NN/g) адамдардың сайттар мен қолданбаларды қалай пайдаланатынын зерттейді. 1997 жылы Якоб Нильсен мен оның әріптестері мынаны байқады: тест қатысушыларының 79%-ы жаңа бетті әрдайым шолып шыққан, тек 16%-ы ғана оны сөзбе-сөз оқыған (How Users Read on the Web). Бұл шамамен отыз жыл бұрынғы зертханалық зерттеулер, бірақ NN/g-дің кейінгі деректері де сол бағытты көрсетеді.

2008 жылы Нильсен интернетті зерттеушілердің тапсырмасынсыз, әдеттегідей пайдаланған 25 адамның браузер жазбаларын талдады. Орташа бетте шамамен 600 сөз болды және адам бүкіл уақытын тек оқуға жұмсаса да, бір кіруде олардың ең көбі 28%-ын оқып үлгерер еді. Шынайы бағалау — шамамен 20%. Мәтіннің жартысын тек ең қысқа, 111 сөзге дейінгі беттерде ғана оқып үлгерген (How Little Do Users Read?).

Бұл зерттеуде көз қозғалысы жазылмаған: бағалау бетте өткізілген уақыт бойынша алынған. Қатысушылар орташа пайдаланушыдан білімдірек болған, ал деректер әлі 2005 жылы жиналған. Бірақ қорытынды бұдан өзгермейді: адамның мәтіннің басым бөлігіне жай ғана уақыты қалмайды.

Шолып оқу күш үнемдейді

NN/g зерттеушілері мұны үнеммен түсіндіреді. Адам мәтінді өз сұрағына жауап табу үшін ашады және оны ең аз күшпен алуға тырысады. Олардың айтуынша, адамдар тәжірибеден шолып оқу оқумен шамалас ақпарат беретінін, бірақ уақыт пен күшті айтарлықтай аз қажет ететінін біледі (Text Scanning Patterns). Бұл өлшеммен расталмаған, бірақ көз қозғалысы жазбаларында көрінетін нәрсеге жақсы сәйкес келеді.

Егер телефоннан оқығанды нашар түсінемін деп ойласаңыз, NN/g зерттеулерінің бірі мұны растамайды. 2016 жылы 276 адам жеңіл және қиын мақалаларды телефоннан немесе компьютерден оқыды, содан кейін зерттеушілер олардың мәтінді қалай түсінгенін тексерді. Түсінуде іс жүзіндегі айырмашылық табылмады, тек қиын мәтіндер телефоннан баяуырақ оқылды (Reading Content on Mobile Devices).

Демек, мәтінге көз жүгірту — экраннан оқудың әдеттегі тәсілі, және адамдардың көбі де солай істейді. Мәселе шолу өздігінен жүріп, көзіңіз қайда қарап тұрғанын байқамаған кезде басталады.

F әрпі: тұтас мәтінде көз нені өткізіп алады

2006 жылы NN/g айтрекинг, яғни көз қозғалысын жазып алу арқылы F-үлгісін сипаттады. 2017 жылы зерттеушілер оны компьютерлер мен телефондарда қайта тексерді, және ол еш жоғалмаған (F-Shaped Pattern of Reading on the Web).

Ол былай көрінеді. Алдымен көз мәтіннің жоғарғы бөлігін көлденеңінен дерлік толық өтеді. Содан кейін сәл төмен түсіп, тағы бір рет, бұл жолы қысқарақ, көлденеңінен өтеді. Әрі қарай сол жақ шет бойымен төмен жылжып, жолдардың алғашқы сөздерінде аялдайды. Көз қараулардың жылу картасында F әрпі шығады. Оңнан солға қарай жазылатын тілдерде ол айнадағыдай кері болады.

NN/g бақылауларына сәйкес, адамдар үш шарт қатар келгенде осылай оқиды:

• мәтін тақырыпшаларсыз, тізімдерсіз және ерекшеленген сөздерсіз тұтас қабырға болып тұр;
• адам мәтінді тезірек бітіргісі келеді;
• мәтін оны әр сөзін оқитындай қызықтырмайды.

Зерттеушілер F-үлгісін оқырман үшін жаман деп ашық айтады. Алғашқы жолдарға келесілеріне қарағанда, ал жолдың алғашқы сөздеріне қалғандарына қарағанда көбірек көз түседі. Қалғанының бәрін көз жай ғана сырғып өтеді, және мәтіннен үлкен бөліктер түсіп қалады. Дұрыс емес жерде тұрған нәрсе, тіпті ең маңыздысы болса да, өткізіліп кетеді. Ал адам мұны байқамайды: ол нені көрмегенін білмейді.

Адамдар мәтінді тағы қалай өтеді

F-үлгісі жалғыз емес. 2019 жылы NN/g адамдардың мәтінді өтуінің төрт негізгі тәсілін сипаттады (Text Scanning Patterns). Ең аз тиімдіден ең тиімдіге қарай:

• F-үлгісі — жоғарыда сипатталғандай, көз жоғарғы бөлік пен сол жақ шет бойымен жүреді.
• Нүктелік. Көз мәтін бойымен секіріп, жеке сөздерге ілінеді: ерекшеленгендерге, сілтемелерге немесе адам іздеп жүрген нәрсеге ұқсайтындарға. Егер күнін іздесеңіз, көзіңіз сандарды өзі табады.
• Қабатты. Көз арасындағы мәтінді өткізіп, тақырыптар мен тақырыпшалар бойымен жүреді, ал керекті бөлімде тоқтап, оны оқиды. Толық оқуды есептемегенде, бұл шолудың ең тиімді тәсілі.
• Беріле оқу. Адам әр сөзді дерлік оқиды. Бұл мәтін өте қажет немесе қызық болғанда болады: NN/g мысалдарында адам білім тексеруіне дайындалып жатыр немесе сатып алған затты қайтару нұсқаулығын түсінуге тырысып жатыр. Дереккөзге сенгенде немесе дәл іздегенін тапқанына сенімді болғанда да осылай оқиды.

Соңғы тармақ маңызды: толық оқу жоғалған жоқ. Адамдар мәтін соған тұрарлық деп шешкенде соған ауысады. Демек, өзіңізді бәрін қатарынан оқуға мәжбүрлеудің қажеті жоқ. Оқу тәсілін өзіңіз таңдап, оны кездейсоқтыққа қалдырмау керек.

Саналы түрде қалай шолуға болады

Төмендегі кеңестерді редакция үлгілердің қалай құрылғанынан шығарды. Олар жеке зерттеумен тексерілмеген.

Мәтіннен не қажет екенін шешіңіз. «Не туралы екенін түсіну» мен «өтінішті қай күнге дейін беру керегін білу» — әртүрлі міндеттер. Екіншісі үшін нүктелік іздеу кез келген оқудан жақсы жұмыс істейді: не іздеп жүргеніңізді білсеңіз, көзіңіз сандарды өзі табады.

Мәтіннің құрылымына қараңыз. Тақырыпшалар болса, солар бойымен өтіңіз: бұл — қабатты шолу, мәтін не туралы және керекті бөлік қайда екенін түсінудің ең жылдам тәсілі. Тақырыпшалар жоқ, бірақ азат жолдар болса, олардың алғашқы сөйлемдерін оқыңыз. Мәтін уақытыңызға тұрарлық па, жоқ па, соларынан-ақ көрінеді. Алдыңызда азат жолсыз тұтас қабырға тұрса, бұл қадам жұмыс істемейді, келесісіне өтіңіз.

Ескертпелерді F-үлгісі қарамайтын жерден іздеңіз. Басты тұжырым әдетте сөйлемнің немесе жазбаның басында тұрады, ал ескертпелер одан кейін келеді: «бірақ», «қоспағанда», «тек … болса», «… дейін», «… шартымен». Олар сөйлемнің әрірек бөлігінде және мәтіннің төменірек жағында болады, яғни F-үлгісінде көз сырғып өтетін жерде. Сондықтан ұзын жазбаға, әсіресе бөлінбегеніне, нүктелік көз жүгіртіңіз: осы сөздерді, сандар мен күндерді іздеңіз. Ондай жерді тапқанда, оның айналасындағы сөйлемді толық оқыңыз.

Міне, шартты мысал, жұмыс арнасындағы жазба:

Дүйсенбіден бастап есептерді тек жаңа нысанмен қабылдаймыз, үлгі бекітілген хабарламада. Шатаспау үшін ескі үлгілерді өшірген дұрыс. Толтыру оңайлады: өрістердің бір бөлігі өздігінен толады, ал басшының қолы енді қажет емес. Бірдеңе өздігінен толмаса, пікірлерге жазыңыздар. Ескі нысанмен қыркүйектегі есептерді 15 қазанға дейін тапсыруға болады, іссапар есептерін қоспағанда: олар тек жаңа нысанмен тапсырылады. Нысанды тестілеуге көмектескендердің бәріне рахмет.

Жылдам қарап шыққанда есте бірінші сөйлем қалады да, сіз барлық есептерді қайта жасай бастайсыз. Ал қыркүйектегі есептерді қайта жасаудың қажеті жоқ еді: мерзім соңғысының алдындағы сөйлемде тұр. Оған дейін оқып, бірақ «қоспағанда» сөзін өткізіп алған адам іссапар есебін ескі нысанмен тапсырады, дегенмен іссапарлар үшін ол енді жарамайды. Нүктелік өту бұл жерді бірден тапқан болар еді: «қыркүйектегі», «15 қазанға дейін» және «қоспағанда» бір сөйлемде тұр.

Мәтінге әрекетіңіз байланысты болса, толық оқуға көшіңіз. Мәтін бойынша төлем жасайтын, қол қоятын, бірдеңе жіберетін, жоспарыңызды өзгертетін немесе оны әріптесіңізге айтып беретін болсаңыз, шолу аздық етеді. Ол мәтінді оқу-оқымауды шешуге көмектеседі, бірақ егжей-тегжей маңызды жерде оқудың өзін алмастырмайды.

Кейде мәтін кінәлі

Жазба азат жолсыз және ерекшелеусіз тұтас қабырға болса, ал тақырып сізді әр сөзін оқитындай қызықтырмаса, көз дерлік сөзсіз F әрпімен жүреді. Оған алғашқы жолдардан басқа ілінетін ештеңе жоқ, және мұндағы өткізіп алу — сіздің зейінсіздігіңіздің емес, мәтін пішінінің салдары.

Мұны NN/g-дің ескі тәжірибесінен де көруге болады. 1997 жылы 51 адам бірдей ақпараты бар бір оқу сайтының түрлі нұсқаларында тапсырмалар орындады. Бір мезгілде қысқа, шолуға ыңғайлы және жарнамалық әсірелеусіз жазылған нұсқа өлшенген ыңғайлылық бойынша бастапқы нұсқадан 124%-ға озып кетті (Concise, SCANNABLE, and Objective). Сайт біреу ғана болды, ал көрсеткіш құрама еді, сондықтан бұл санды кез келген мәтінге көшірмеген жөн, бірақ бағыт түсінікті.

Сондықтан келесі жолы ұзын жазбаны айналдырып өтіп кетсеңіз, өзіңізден себебін сұраңыз. Мәтін сізге керек болмаса, оны алаңсыз өткізіп жіберуге болады. Егер оны жай ғана көзбен оқу қиын болса, қабырғаны қатарынан жарып өтуге тырыспаңыз: сандарды, күндерді және ескертпелерді іздеп, оған нүктелік көз жүгіртіңіз. Ал мәтінге әрекетіңіз байланысты болса, кем дегенде сізге қатысты бөлігін толық оқыңыз.