Matnga ko‘z yugurtirib chiqish normal hol, agar muhim gap qayerda yo‘qolishini bilsangiz

Uzun postni ochdingiz, birinchi satrlarga ko‘z yugurtirib, pastga aylantirib ketdingiz. Keyin ma’lum bo‘ldiki, eng muhimi o‘rtada ekan: muddat, shart yoki qisqagina «mustasno».

Bunday paytlarda o‘qishni unutib qo‘ydim, degan xulosaga kelish oson. Ammo ekrandan matnni boshidan oxirigacha o‘qiydiganlar kam. Ko‘zlar odatiy yo‘nalish bo‘ylab yurib, parchalarni ilib oladi, tadqiqotchilar esa ular aynan qayerga qarashini ancha vaqtdan beri qayd etib keladi. Bu yo‘nalishni bilsangiz, muhim narsa nega tushib qolishi va uni qanday yo‘qotmaslik tushunarli bo‘ladi.

Ekrandan ketma-ket o‘qiydiganlar kam

Nielsen Norman Group (NN/g) odamlar saytlar va ilovalardan qanday foydalanishini o‘rganadi. 1997-yilda Yakob Nilsen va uning hamkasblari shuni payqashdi: test ishtirokchilarining 79 foizi yangi sahifani doim skanerlagan va faqat 16 foizi uni so‘zma-so‘z o‘qigan (How Users Read on the Web). Bu deyarli o‘ttiz yil avvalgi laboratoriya tadqiqotlari, ammo NN/g keyinroq to‘plagan ma’lumotlar ham shu tomonga ishora qiladi.

2008-yilda Nilsen internetdan odatdagidek, tadqiqotchilarning topshiriqlarisiz foydalangan 25 kishining brauzer yozuvlarini tahlil qildi. O‘rtacha sahifada 600 ga yaqin so‘z bor edi va odam butun vaqtini faqat o‘qishga sarflaganda ham, bir tashrif davomida ularning ko‘pi bilan 28 foizini o‘qishga ulgurardi. Real baho — 20 foiz atrofida. Matnning yarmini faqat eng qisqa, 111 so‘zgacha bo‘lgan sahifalarda o‘qishga ulgurishgan (How Little Do Users Read?).

Bu tadqiqotda nigoh qayd etilmagan: baho sahifada o‘tkazilgan vaqt bo‘yicha olingan. Ishtirokchilar o‘rtacha foydalanuvchidan bilimliroq bo‘lgan, ma’lumotlar esa hali 2005-yilda to‘plangan. Lekin bundan xulosa o‘zgarmaydi: odamda matnning katta qismiga shunchaki vaqt qolmaydi.

Skanerlash kuchni tejaydi

NN/g tadqiqotchilari buni tejamkorlik bilan izohlaydi. Odam matnni o‘z savoliga javob topish uchun ochadi va uni eng kam kuch sarflab olishga harakat qiladi. Ularning so‘zlariga ko‘ra, odamlar tajribadan biladiki, skanerlash deyarli o‘qish qadar ma’lumot beradi, ammo sezilarli darajada kamroq vaqt va kuch talab qiladi (Text Scanning Patterns). Bu o‘lchov bilan tasdiqlanmagan, lekin nigoh yozuvlarida ko‘rinadigan narsalarga yaxshi mos keladi.

Agar telefondan o‘qiganingizni yomonroq tushunyapsiz deb o‘ylasangiz, NN/g tadqiqotlaridan biri buni tasdiqlamaydi. 2016-yilda 276 kishi oson va qiyin maqolalarni telefonda yoki kompyuterda o‘qidi, so‘ng tadqiqotchilar ular matnni qanday tushunganini tekshirdi. Tushunishda amaliy farq topilmadi, faqat qiyin matnlar telefonda sekinroq o‘qildi (Reading Content on Mobile Devices).

Demak, matnga ko‘z yugurtirish ekrandan o‘qishning odatiy usuli va ko‘pchilik ham shunday qiladi. Muammo skanerlash o‘z-o‘zidan ketayotganda va ko‘zlaringiz qayerga qarayotganini sezmay qolganingizda boshlanadi.

F harfi: yaxlit matnda nigoh nimani o‘tkazib yuboradi

2006-yilda NN/g ko‘z kuzatuvi, ya’ni ko‘z harakatlarini yozib olish yordamida F-andozani tasvirlab berdi. 2017-yilda tadqiqotchilar uni kompyuter va telefonlarda qayta tekshirdi va u hech qayoqqa yo‘qolmagan edi (F-Shaped Pattern of Reading on the Web).

U shunday ko‘rinadi. Avval nigoh matnning yuqori qismini deyarli to‘liq ko‘ndalangiga kesib o‘tadi. Keyin biroz pastga tushib, yana bir marta, bu safar qisqaroq, ko‘ndalangiga o‘tadi. So‘ng chap chet bo‘ylab pastga harakatlanadi va satrlarning birinchi so‘zlarida to‘xtab qoladi. Nigohlarning issiqlik xaritasida F harfi hosil bo‘ladi. O‘ngdan chapga yoziladigan tillarda u ko‘zgudagidek teskari bo‘ladi.

NN/g kuzatuvlariga ko‘ra, odamlar uchta shart bir vaqtda mos kelganda shunday o‘qiydi:

• matn kichik sarlavhalar, ro‘yxatlar va ajratilgan so‘zlarsiz yaxlit devor bo‘lib ketadi;
• odam matndan tezroq qutulmoqchi;
• matn uni har bir so‘zini o‘qiydigan darajada qiziqtirmaydi.

Tadqiqotchilar F-andozani ochiqchasiga o‘quvchi uchun yomon deb atashadi. Birinchi satrlar keyingilariga qaraganda, satrning birinchi so‘zlari esa qolganlariga qaraganda ko‘proq nigoh oladi. Qolgan hamma narsadan nigoh shunchaki sirpanib o‘tadi va matndan katta bo‘laklar tushib qoladi. Noto‘g‘ri joyda turgan narsa, hatto eng muhimi bo‘lsa ham, o‘tkazib yuboriladi. Odam esa buni sezmaydi: u nimani ko‘rmaganini bilmaydi.

Odamlar matndan yana qanday o‘tadi

F-andoza yagona emas. 2019-yilda NN/g odamlar matndan o‘tadigan to‘rtta asosiy usulni tasvirlab berdi (Text Scanning Patterns). Eng kam samaralidan eng samaralisigacha:

• F-andoza — yuqorida tasvirlanganidek, nigoh yuqori qism va chap chet bo‘ylab.
• Nuqtali. Nigoh matn bo‘ylab sakraydi va alohida so‘zlarga ilinadi: ajratilganlariga, havolalarga yoki odam qidirayotgan narsaga o‘xshashlariga. Agar sana qidirayotgan bo‘lsangiz, ko‘zlaringiz raqamlarni o‘zi topadi.
• Qatlamli. Nigoh oradagi matnni o‘tkazib, sarlavha va kichik sarlavhalar bo‘ylab yuradi, kerakli bo‘limda esa to‘xtab, uni o‘qiydi. To‘liq o‘qishni hisobga olmasak, bu skanerlashning eng samarali usuli.
• Berilib o‘qish. Odam deyarli har bir so‘zni o‘qiydi. Bu matn juda kerak yoki qiziq bo‘lganda sodir bo‘ladi: NN/g misollarida odam bilim sinoviga tayyorlanyapti yoki xaridni qaytarish bo‘yicha yo‘riqnomani tushunishga harakat qilyapti. Manbaga ishonganda yoki aynan qidirgan narsasini topganiga ishonch hosil qilganda ham shunday o‘qishadi.

So‘nggi band muhim: to‘liq o‘qish yo‘qolib ketmagan. Odamlar matn bunga arziydi, deb qaror qilganda unga o‘tishadi. Demak, o‘zingizni hamma narsani ketma-ket o‘qishga majburlash shart emas. O‘qish usulini o‘zingiz tanlashingiz va buni tasodifga tashlab qo‘ymasligingiz kerak.

Qanday qilib ongli ravishda skanerlash mumkin

Quyidagi maslahatlarni tahririyat andozalarning qanday tuzilganidan kelib chiqib chiqargan. Ular alohida tadqiqot bilan tekshirilmagan.

Matndan nima kerakligini hal qiling. «Nima haqida ekanini tushunish» va «arizani qaysi sanagacha topshirish kerakligini bilish» — turli vazifalar. Ikkinchisi uchun nuqtali qidiruv har qanday o‘qishdan yaxshiroq ishlaydi: nima qidirayotganingizni bilsangiz, ko‘zlaringiz raqamlarni o‘zi topadi.

Matnning tuzilishiga qarang. Kichik sarlavhalar bo‘lsa, ular bo‘ylab o‘ting: bu qatlamli skanerlash, matn nima haqida va kerakli qism qayerdaligini tushunishning eng tez usuli. Kichik sarlavhalar bo‘lmasa-yu, xatboshilar bo‘lsa, ularning birinchi gaplarini o‘qing. Matn vaqtingizga arziydimi-yo‘qmi, ulardan ham ko‘rinib turadi. Agar oldingizda xatboshilarsiz yaxlit devor bo‘lsa, bu qadam ish bermaydi, keyingisiga o‘ting.

Qo‘shimcha shartlarni F-andoza qaramaydigan joydan qidiring. Asosiy fikr odatda gap yoki postning boshida turadi, qo‘shimcha shartlar esa undan keyin keladi: «lekin», «mustasno», «faqat … bo‘lsa», «…gacha», «… sharti bilan». Ular gapda keyinroq va matnda pastroqda bo‘ladi, ya’ni F-andozada nigoh sirpanib o‘tadigan joyda. Shuning uchun uzun postni, ayniqsa bo‘linmaganini, nuqtali tarzda ko‘zdan kechiring: shu so‘zlar, raqamlar va sanalarni qidiring. Bunday joyni topgach, uning atrofidagi gapni to‘liq o‘qing.

Mana shartli misol, ishchi kanaldagi post:

Dushanbadan boshlab hisobotlarni faqat yangi shaklda qabul qilamiz, shablon qadab qo‘yilgan xabarda. Chalkashmaslik uchun eski shablonlarni o‘chirib tashlagan ma’qul. To‘ldirish osonlashdi: maydonlarning bir qismi avtomatik to‘ladi, rahbar imzosi esa endi kerak emas. Agar biror narsa avtomatik to‘lmasa, izohlarda yozing. Eski shaklda sentabr hisobotlarini 15-oktabrgacha topshirsa bo‘ladi, xizmat safari hisobotlari bundan mustasno: ularni faqat yangi shaklda topshiring. Shaklni sinashda yordam berganlarning barchasiga rahmat.

Tez ko‘z yugurtirganda xotirada birinchi gap qoladi va siz barcha hisobotlarni qayta tayyorlashga kirishasiz. Holbuki sentabr hisobotlarini qayta tayyorlash shart emas edi: muddat oxiridan bitta oldingi gapda turibdi. Unga qadar o‘qib, «mustasno»ni o‘tkazib yuborgan odam xizmat safari hisobotini eski shaklda topshiradi, garchi xizmat safarlari uchun u endi yaramasa ham. Nuqtali o‘tish bu joyni darhol topgan bo‘lardi: «sentabr», «15-oktabrgacha» va «mustasno» bitta gapda turibdi.

Matnga harakatingiz bog‘liq bo‘lsa, to‘liq o‘qishga o‘ting. Agar matnga qarab to‘lov qilsangiz, imzo qo‘ysangiz, biror narsa yuborsangiz, rejalaringizni o‘zgartirsangiz yoki uni hamkasbingizga aytib bersangiz, skanerlash kamlik qiladi. U matnni o‘qish-o‘qimaslikni hal qilishga yordam beradi, ammo tafsilotlar muhim bo‘lgan joyda o‘qishning o‘rnini bosmaydi.

Ba’zan matn aybdor

Agar post xatboshi va ajratishlarsiz yaxlit devor bo‘lsa, mavzu esa sizni har bir so‘zni o‘qiydigan darajada qiziqtirmasa, nigoh deyarli albatta F harfi bo‘ylab yuradi. Unga birinchi satrlardan boshqa ilinadigan narsa yo‘q va bu yerdagi o‘tkazib yuborishlar sizning e’tiborsizligingiz emas, matn shaklining oqibatidir.

Buni NN/g o‘tkazgan eski tajribada ham ko‘rish mumkin. 1997-yilda 51 kishi bir xil ma’lumotga ega bitta o‘quv saytining turli variantlarida topshiriqlarni bajardi. Bir vaqtning o‘zida qisqa, skanerlashga qulay va reklama mubolag‘alarisiz yozilgan versiya o‘lchangan qulaylik bo‘yicha asl versiyadan 124 foizga o‘zib ketdi (Concise, SCANNABLE, and Objective). Sayt bitta, ko‘rsatkich esa tarkibiy edi, shuning uchun bu raqamni har qanday matnga ko‘chirmaslik kerak, ammo yo‘nalish tushunarli.

Shuning uchun navbatdagi safar uzun postni aylantirib o‘tib ketsangiz, o‘zingizdan buning sababini so‘rang. Agar matn sizga kerak bo‘lmasa, uni bemalol o‘tkazib yuborishingiz mumkin. Agar uni shunchaki ko‘z bilan o‘qish qiyin bo‘lsa, devorni ketma-ket yorib o‘tishga urinmang: raqamlar, sanalar va qo‘shimcha shartlarni qidirib, unga nuqtali ko‘z yugurtiring. Agar matnga harakatingiz bog‘liq bo‘lsa, hech bo‘lmasa sizga tegishli qismini to‘liq o‘qing.