Mətni gözdən keçirmək normaldır, əgər vacib olanın harada itdiyini bilirsinizsə

Uzun bir paylaşımı açdınız, ilk sətirləri gözdən keçirib aşağı sürüşdürdünüz. Sonra məlum oldu ki, əsas şey ortada imiş: son tarix, şərt və ya qısaca «istisna olmaqla».

Belə anlarda oxumağı unutduğunuzu düşünmək asandır. Amma ekrandan mətni əvvəldən axıra qədər oxuyan az adam var. Gözlər vərdiş etdiyi marşrutla gedir və parçalar qapır, tədqiqatçılar isə çoxdandır ki, onların məhz hara baxdığını qeydə alırlar. Bu marşrutu bilsəniz, vacib olanın niyə gözdən qaçdığı və onu necə itirməmək lazım olduğu aydın olur.

Ekrandan ardıcıl oxuyanlar azdır

Nielsen Norman Group (NN/g) insanların saytlardan və tətbiqlərdən necə istifadə etdiyini öyrənir. 1997-ci ildə Yakob Nilsen və həmkarları müşahidə etdilər ki, test iştirakçılarının 79%-i yeni səhifəni həmişə skan edir, yalnız 16%-i isə onu söz-söz oxuyurdu (How Users Read on the Web). Bunlar təxminən otuz il əvvəlki laboratoriya araşdırmalarıdır, lakin NN/g-nin sonrakı məlumatları da eyni istiqaməti göstərir.

2008-ci ildə Nilsen interneti tədqiqatçılardan tapşırıq almadan, adi qaydada istifadə edən 25 nəfərin brauzer qeydlərini təhlil etdi. Orta səhifədə təxminən 600 söz var idi və insan bütün vaxtını yalnız oxumağa sərf etsəydi belə, bir ziyarət ərzində onların ən çoxu 28%-ni oxuya bilərdi. Real qiymətləndirmə təxminən 20%-dir. Mətnin yarısını yalnız ən qısa, 111 sözə qədər olan səhifələrdə oxumağa macal tapırdılar (How Little Do Users Read?).

Bu araşdırmada baxış qeydə alınmayıb: qiymətləndirmə səhifədə keçirilən vaxta əsasən aparılıb. İştirakçılar orta istifadəçidən daha təhsilli idilər, məlumatlar isə hələ 2005-ci ildə toplanmışdı. Lakin nəticə bundan dəyişmir: insanın mətnin böyük hissəsinə sadəcə vaxtı qalmır.

Skan etmək qüvvəyə qənaət edir

NN/g tədqiqatçıları bunu qənaətlə izah edirlər. İnsan mətni öz sualına cavab tapmaq üçün açır və bu cavabı ən az səylə almağa çalışır. Onların sözlərinə görə, insanlar təcrübədən bilirlər ki, skan etmək demək olar ki, oxumaq qədər məlumat verir, lakin nəzərəçarpacaq dərəcədə az vaxt və güc tələb edir (Text Scanning Patterns). Bu, ölçmə ilə təsdiqlənməyib, amma baxış qeydlərində görünənlərlə yaxşı uyğun gəlir.

Telefondan oxuduğunuzu daha pis başa düşdüyünüzü düşünürsünüzsə, NN/g-nin araşdırmalarından biri bunu təsdiqləmir. 2016-cı ildə 276 nəfər asan və çətin məqalələri telefonda və ya kompüterdə oxudu, sonra tədqiqatçılar onların mətni necə başa düşdüyünü yoxladılar. Başa düşmədə praktik fərq tapılmadı, yalnız çətin mətnləri telefonda daha yavaş oxuyurdular (Reading Content on Mobile Devices).

Deməli, mətni gözdən keçirmək ekrandan oxumağın adi üsuludur və insanların çoxu da belə edir. Problem skan etmə öz-özünə getdikdə və gözlərinizin hara baxdığını hiss etmədikdə başlayır.

F hərfi: bütöv mətndə baxış nəyi buraxır

2006-cı ildə NN/g göz izləmə, yəni göz hərəkətlərinin qeydə alınması vasitəsilə F-modelini təsvir etdi. 2017-ci ildə tədqiqatçılar onu kompüterlərdə və telefonlarda yenidən yoxladılar və model heç yerə yox olmamışdı (F-Shaped Pattern of Reading on the Web).

O belə görünür. Əvvəlcə baxış mətnin yuxarı hissəsini demək olar ki, tamamilə eninə keçir. Sonra bir az aşağı enir və bir daha, bu dəfə daha qısa, eninə keçir. Daha sonra sol kənar boyunca aşağı hərəkət edir, sətirlərin ilk sözlərində ləngiyir. Baxışların istilik xəritəsində F hərfi alınır. Sağdan sola yazılan dillərdə bu hərf güzgü əksindədir.

NN/g-nin müşahidələrinə görə, insanlar üç şərt üst-üstə düşəndə belə oxuyurlar:

• mətn ara başlıqlar, siyahılar və vurğulanmış sözlər olmadan bütöv divar kimi gedir;
• insan mətnin öhdəsindən tez gəlmək istəyir;
• mətn onu hər sözü oxuyacaq qədər maraqlandırmır.

Tədqiqatçılar F-modelini açıq şəkildə oxucu üçün pis adlandırırlar. İlk sətirlər sonrakılardan, sətrin ilk sözləri isə qalanlardan daha çox baxış alır. Qalan hər şeyin üzərindən baxış ötəri keçir və mətndən böyük parçalar düşür. Yanlış yerdə dayanan şey, hətta ən vacibi olsa belə, buraxılır. Və insan bunu hiss etmir: nəyi görmədiyini bilmir.

İnsanlar mətndən başqa necə keçirlər

F-modeli yeganə deyil. 2019-cu ildə NN/g insanların mətndən keçdiyi dörd əsas üsulu təsvir etdi (Text Scanning Patterns). Ən az effektivdən ən effektivə doğru:

• F-modeli — yuxarıda təsvir edildiyi kimi, baxış yuxarı hissə və sol kənar boyunca.
• Nöqtəvi. Baxış mətn boyunca sıçrayır və ayrı-ayrı sözlərə ilişir: vurğulanmışlara, keçidlərə və ya insanın axtardığına bənzəyənlərə. Tarix axtarırsınızsa, gözləriniz rəqəmləri özü tapır.
• Laylı. Baxış aralarındakı mətni buraxaraq başlıqlar və ara başlıqlar üzrə gedir, lazımi bölmədə isə dayanır və onu oxuyur. Tam oxumağı nəzərə almasaq, bu, skan etməyin ən effektiv üsuludur.
• Diqqətli oxu. İnsan demək olar ki, hər sözü oxuyur. Bu, mətn çox lazımlı və ya maraqlı olanda baş verir: NN/g-nin nümunələrində insan bilik yoxlamasına hazırlaşır və ya alınmış malın qaytarılması təlimatını anlamağa çalışır. Mənbəyə etibar edəndə və ya məhz axtardığını tapdığına əmin olanda da belə oxuyurlar.

Sonuncu bənd vacibdir: tam oxuma yox olmayıb. İnsanlar mətnin buna dəydiyinə qərar verəndə ona keçirlər. Deməli, özünüzü hər şeyi ardıcıl oxumağa məcbur etmək lazım deyil. Lazım olan oxu üsulunu özünüz seçmək və bunu təsadüfə buraxmamaqdır.

Şüurlu şəkildə necə skan etməli

Aşağıdakı tövsiyələri redaksiya modellərin necə qurulduğundan çıxarıb. Onlar ayrıca araşdırma ilə yoxlanılmayıb.

Mətndən nə istədiyinizə qərar verin. «Nədən bəhs etdiyini anlamaq» və «müraciəti hansı tarixə qədər verməyi öyrənmək» fərqli tapşırıqlardır. İkincisi üçün nöqtəvi axtarış istənilən oxumadan daha yaxşı işləyir: nə axtardığınızı bilirsinizsə, gözləriniz rəqəmləri özü tapacaq.

Mətnin quruluşuna baxın. Ara başlıqlar varsa, onların üzərindən keçin: bu, laylı skan etmədir, mətnin nədən bəhs etdiyini və lazımi hissənin harada olduğunu anlamağın ən sürətli yolu. Ara başlıq yoxdursa, amma abzaslar varsa, onların ilk cümlələrini oxuyun. Artıq onlardan mətnin vaxtınıza dəyib-dəymədiyi görünür. Qarşınızda abzassız bütöv divar varsa, bu addım işləməyəcək, növbətisinə keçin.

Qeyd-şərtləri F-modelinin baxmadığı yerdə axtarın. Əsas fikir adətən cümlənin və ya paylaşımın əvvəlində dayanır, qeyd-şərtlər isə ardınca gəlir: «amma», «istisna olmaqla», «yalnız … olduqda», «… qədər», «… şərtilə». Onlar cümlədə daha irəlidə və mətndə daha aşağıda olur, yəni F-modelində baxışın sürüşüb keçdiyi yerdə. Ona görə də uzun paylaşımı, xüsusən bölünməmiş olanı, nöqtəvi şəkildə gözdən keçirin: bu sözləri, rəqəmləri və tarixləri axtarın. Belə yer tapanda ətrafındakı cümləni tam oxuyun.

Budur şərti bir nümunə, iş kanalındakı paylaşım:

Bazar ertəsindən hesabatları yalnız yeni formada qəbul edirik, şablon bərkidilmiş mesajdadır. Qarışıqlıq olmasın deyə köhnə şablonları silmək yaxşıdır. Doldurmaq daha asan olub: sahələrin bir hissəsi avtomatik dolur, rəhbərin imzası isə artıq lazım deyil. Nəsə avtomatik dolmasa, şərhlərdə yazın. Sentyabr hesabatlarını 15 oktyabra qədər köhnə formada təqdim etmək olar, ezamiyyət hesabatları istisna olmaqla: onları yalnız yeni formada təqdim edin. Formanı sınaqdan keçirməyə kömək edən hər kəsə təşəkkür edirik.

Ötəri baxanda yaddaşda ilk cümlə qalacaq və bütün hesabatları yenidən hazırlamağa başlayacaqsınız. Halbuki sentyabr hesabatlarını yenidən hazırlamaq lazım deyildi: müddət sondan əvvəlki cümlədədir. Ona qədər oxuyub «istisna olmaqla» ifadəsini ötüb keçən adam ezamiyyət hesabatını köhnə formada təqdim edəcək, halbuki ezamiyyətlər üçün o artıq yaramır. Nöqtəvi keçid bu yeri dərhal tapardı: «Sentyabr», «15 oktyabra qədər» və «istisna olmaqla» eyni cümlədədir.

Mətndən hərəkətiniz asılı olanda tam oxumağa keçin. Mətnə əsasən ödəniş edəcək, imzalayacaq, nəsə göndərəcək, planlarınızı dəyişəcək və ya onu həmkarınıza danışacaqsınızsa, skan etmək azdır. O, mətni oxuyub-oxumamağa qərar verməyə kömək edir, amma təfərrüatların vacib olduğu yerdə oxumanın özünü əvəz etmir.

Bəzən günahkar mətndir

Paylaşım abzas və vurğu olmayan bütöv divardırsa, mövzu isə sizi hər sözü oxuyacaq qədər maraqlandırmırsa, baxış demək olar ki, mütləq F hərfi ilə gedəcək. İlk sətirlərdən başqa ilişəcəyi heç nə yoxdur və buradakı buraxılmalar sizin diqqətsizliyinizin deyil, mətnin formasının nəticəsidir.

Bunu NN/g-nin köhnə eksperimentində də görmək olar. 1997-ci ildə 51 nəfər eyni məlumatı ehtiva edən bir tədris saytının müxtəlif variantlarında tapşırıqlar yerinə yetirdi. Eyni zamanda qısa, skan etmək üçün rahat və reklam şişirtmələri olmadan yazılmış versiya ölçülmüş istifadə rahatlığına görə ilkin versiyanı 124% qabaqladı (Concise, SCANNABLE, and Objective). Sayt bir idi, metrika isə mürəkkəb, ona görə də bu rəqəmi hər mətnə aid etmək olmaz, amma istiqamət aydındır.

Ona görə də növbəti dəfə uzun paylaşımı sürüşdürüb keçəndə özünüzdən bunun səbəbini soruşun. Mətn sizə lazım deyilsə, onu rahatlıqla buraxa bilərsiniz. Əgər onu sadəcə gözlə oxumaq çətindirsə, divarı ardıcıl yarıb keçməyə çalışmayın: rəqəmləri, tarixləri və qeyd-şərtləri axtararaq onu nöqtəvi gözdən keçirin. Mətndən hərəkətiniz asılıdırsa, heç olmasa sizə aid olan hissəni tam oxuyun.