Đọc lướt văn bản không sao cả, nếu bạn biết điều quan trọng bị bỏ sót ở đâu

Bạn mở một bài đăng dài, lướt qua vài dòng đầu rồi cuộn tiếp. Sau đó mới biết điều quan trọng nằm ở giữa: một thời hạn, một điều kiện, hay một chữ “trừ” ngắn ngủi.

Những lúc như vậy, rất dễ nghĩ rằng mình đã quên cách đọc. Nhưng trên màn hình, ít ai đọc một văn bản từ đầu đến cuối. Mắt đi theo một lộ trình quen thuộc và nhặt lấy từng mảnh, còn các nhà nghiên cứu thì từ lâu đã ghi lại chính xác mắt nhìn vào đâu. Biết lộ trình này, bạn sẽ hiểu vì sao điều quan trọng bị bỏ sót và làm sao để không bỏ lỡ nó.

Ít người đọc lần lượt từng chữ trên màn hình

Nielsen Norman Group (NN/g) nghiên cứu cách mọi người sử dụng trang web và ứng dụng. Năm 1997, Jakob Nielsen và các đồng nghiệp nhận thấy 79% người tham gia thử nghiệm luôn quét một trang mới và chỉ 16% đọc nó từng chữ một (How Users Read on the Web). Đây là những nghiên cứu trong phòng thí nghiệm từ gần ba mươi năm trước, nhưng dữ liệu sau này của NN/g cũng chỉ về cùng một hướng.

Năm 2008, Nielsen phân tích bản ghi trình duyệt của 25 người dùng internet như bình thường, không có nhiệm vụ nào từ nhà nghiên cứu. Một trang trung bình có khoảng 600 từ, và trong một lần truy cập, người dùng chỉ kịp đọc nhiều nhất 28% số từ đó, kể cả khi họ dành toàn bộ thời gian chỉ để đọc. Ước tính thực tế hơn là khoảng 20%. Chỉ trên những trang ngắn nhất, tối đa 111 từ, người ta mới kịp đọc một nửa văn bản (How Little Do Users Read?).

Nghiên cứu này không ghi lại ánh mắt: con số ước tính được tính từ thời gian ở trên trang. Người tham gia có học vấn cao hơn người dùng trung bình, và dữ liệu được thu thập từ tận năm 2005. Nhưng kết luận không vì thế mà thay đổi: với phần lớn văn bản, người ta đơn giản là không còn thời gian để đọc.

Quét giúp tiết kiệm sức

Các nhà nghiên cứu của NN/g giải thích điều này bằng sự tiết kiệm. Người ta mở một văn bản để tìm câu trả lời cho câu hỏi của mình và cố gắng có được nó với ít công sức nhất. Theo họ, qua kinh nghiệm, mọi người biết rằng quét mang lại gần như cùng lượng thông tin với đọc, nhưng tốn ít thời gian và công sức hơn đáng kể (Text Scanning Patterns). Điều này chưa được đo lường để chứng minh, nhưng khớp với những gì thấy được trong các bản ghi ánh mắt.

Nếu bạn cảm thấy mình hiểu kém hơn khi đọc trên điện thoại, một nghiên cứu của NN/g không xác nhận điều đó. Năm 2016, 276 người đọc các bài viết dễ và khó trên điện thoại hoặc máy tính, rồi các nhà nghiên cứu kiểm tra họ hiểu văn bản ra sao. Không có khác biệt thực tế nào về mức độ hiểu, chỉ là các văn bản khó được đọc chậm hơn trên điện thoại (Reading Content on Mobile Devices).

Vì vậy, lướt mắt qua văn bản là cách đọc quen thuộc trên màn hình, và phần lớn mọi người cũng làm như thế. Vấn đề bắt đầu khi việc quét diễn ra tự động và bạn không để ý mắt mình đang nhìn vào đâu.

Chữ F: ánh mắt bỏ qua gì trong một khối văn bản liền

Năm 2006, nhờ kỹ thuật theo dõi ánh mắt, tức là ghi lại chuyển động của mắt, NN/g đã mô tả mô hình chữ F. Năm 2017, các nhà nghiên cứu kiểm tra lại mô hình này trên máy tính và điện thoại, và nó vẫn còn nguyên (F-Shaped Pattern of Reading on the Web).

Nó trông như thế này. Đầu tiên, ánh mắt đi ngang qua phần trên của văn bản, gần như hết cả dòng. Sau đó hạ xuống thấp hơn một chút và đi ngang thêm một lần nữa, lần này ngắn hơn. Tiếp theo, ánh mắt đi xuống dọc theo mép trái, dừng lại ở những từ đầu tiên của các dòng. Trên bản đồ nhiệt ánh mắt hiện ra hình chữ F. Ở các ngôn ngữ viết từ phải sang trái, chữ F này bị đảo ngược như qua gương.

Theo quan sát của NN/g, người ta đọc như vậy khi hội đủ ba điều kiện:

• văn bản là một bức tường liền khối, không có tiêu đề phụ, danh sách hay từ được làm nổi bật;
• người đọc muốn xử lý văn bản cho nhanh;
• văn bản không thú vị với họ đến mức muốn đọc từng chữ.

Các nhà nghiên cứu nói thẳng rằng mô hình chữ F không có lợi cho người đọc. Những dòng đầu nhận được nhiều ánh nhìn hơn các dòng sau, còn những từ đầu dòng nhận được nhiều hơn các từ còn lại. Mọi thứ khác ánh mắt chỉ lướt qua, và những mảng lớn của văn bản bị rơi mất. Điều gì nằm sai chỗ sẽ bị bỏ qua, kể cả khi đó là điều quan trọng nhất. Và người đọc không nhận ra: họ không biết mình đã không nhìn thấy gì.

Người ta còn đọc qua văn bản theo những cách nào

Mô hình chữ F không phải là duy nhất. Năm 2019, NN/g mô tả bốn cách chính mà người ta đi qua một văn bản (Text Scanning Patterns). Theo thứ tự từ kém hiệu quả nhất đến hiệu quả nhất:

• Mô hình chữ F: ánh mắt đi dọc phía trên và mép trái, như đã mô tả ở trên.
• Kiểu điểm. Ánh mắt nhảy khắp văn bản và bám vào từng từ riêng lẻ: từ được làm nổi bật, đường liên kết, hoặc những gì giống thứ người đọc đang tìm. Nếu bạn đang tìm một ngày tháng, mắt sẽ tự tìm ra các con số.
• Kiểu bánh nhiều lớp. Ánh mắt đi theo các tiêu đề và tiêu đề phụ, bỏ qua phần văn bản ở giữa, rồi dừng lại ở phần cần thiết và đọc phần đó. Nếu không tính việc đọc toàn bộ, đây là cách quét hiệu quả nhất.
• Đọc chuyên tâm. Người đọc đọc gần như từng chữ. Điều này xảy ra khi văn bản rất cần thiết hoặc rất thú vị: trong các ví dụ của NN/g, một người đang chuẩn bị cho bài kiểm tra kiến thức hoặc đang tìm hiểu hướng dẫn trả lại hàng đã mua. Người ta cũng đọc như vậy khi tin tưởng nguồn tin hoặc chắc chắn rằng đã tìm thấy đúng thứ mình đang tìm.

Điểm cuối cùng rất quan trọng: việc đọc toàn bộ không hề biến mất. Người ta chuyển sang cách đó khi quyết định rằng văn bản xứng đáng. Nghĩa là bạn không cần ép mình đọc hết mọi thứ từ đầu đến cuối. Điều cần là tự mình chọn cách đọc, thay vì phó mặc cho ngẫu nhiên.

Cách quét có chủ đích

Những lời khuyên dưới đây được ban biên tập rút ra từ cách các mô hình đọc vận hành. Chúng chưa được kiểm chứng bằng một nghiên cứu riêng.

Xác định bạn cần gì từ văn bản. “Hiểu văn bản nói về điều gì” và “biết hạn nộp đơn đến ngày nào” là hai nhiệm vụ khác nhau. Với nhiệm vụ thứ hai, tìm kiếm kiểu điểm hiệu quả hơn bất kỳ cách đọc nào: mắt sẽ tự tìm ra các con số nếu bạn biết mình đang tìm gì.

Xem văn bản được tổ chức thế nào. Nếu có tiêu đề phụ, hãy lướt theo chúng: đó là quét kiểu bánh nhiều lớp, cách nhanh nhất để hiểu văn bản nói về gì và phần bạn cần nằm ở đâu. Nếu không có tiêu đề phụ nhưng có đoạn văn, hãy đọc câu đầu của mỗi đoạn. Chỉ qua những câu đó đã thấy được văn bản có đáng thời gian của bạn hay không. Nếu trước mặt bạn là một bức tường liền khối không chia đoạn, bước này sẽ không hiệu quả, hãy chuyển sang bước tiếp theo.

Tìm các điều kiện đi kèm ở những chỗ mô hình chữ F không nhìn tới. Ý chính thường nằm ở đầu câu hoặc đầu bài đăng, còn các điều kiện đi kèm theo sau: “nhưng”, “trừ”, “chỉ khi”, “đến”, “với điều kiện”. Chúng nằm xa hơn trong câu và thấp hơn trong văn bản, tức là ở chỗ ánh mắt lướt qua khi đọc theo hình chữ F. Vì vậy, hãy lướt kiểu điểm qua một bài đăng dài, nhất là bài không chia đoạn: tìm những từ này, các con số và ngày tháng. Khi tìm thấy một chỗ như vậy, hãy đọc trọn câu xung quanh nó.

Đây là một ví dụ giả định, một bài đăng trong kênh công việc:

Từ thứ Hai, báo cáo chỉ nhận theo mẫu mới, mẫu có trong tin nhắn đã ghim. Mọi người nên xóa các mẫu cũ để khỏi nhầm. Giờ điền đơn giản hơn: một số trường sẽ tự động điền, và không cần chữ ký của trưởng bộ phận nữa. Nếu trường nào không tự điền, mọi người cứ báo trong phần bình luận. Báo cáo tháng 9 vẫn có thể nộp theo mẫu cũ đến ngày 15/10, trừ báo cáo chuyến công tác: loại này chỉ nộp theo mẫu mới. Cảm ơn mọi người đã giúp thử nghiệm mẫu.

Khi đọc lướt, điều đọng lại trong trí nhớ sẽ là câu đầu tiên, và bạn sẽ bắt tay làm lại tất cả báo cáo. Nhưng báo cáo tháng 9 thì không cần làm lại: thời hạn nằm ở câu áp chót. Ai đọc đến câu đó nhưng lướt qua chữ “trừ” sẽ nộp báo cáo chuyến công tác theo mẫu cũ, dù với chuyến công tác thì mẫu đó không còn dùng được nữa. Lướt kiểu điểm thì sẽ tìm ra chỗ này ngay: “tháng 9”, “15/10” và “trừ” nằm trong cùng một câu.

Chuyển sang đọc toàn bộ khi hành động của bạn phụ thuộc vào văn bản. Nếu dựa vào văn bản bạn sẽ thanh toán, ký, gửi đi, thay đổi kế hoạch hay kể lại cho đồng nghiệp, thì quét là chưa đủ. Quét giúp bạn quyết định có đọc văn bản hay không, nhưng không thay thế được việc đọc ở những chỗ mà chi tiết là quan trọng.

Đôi khi lỗi nằm ở văn bản

Nếu bài đăng là một bức tường liền khối không chia đoạn, không làm nổi bật gì, còn chủ đề lại không khiến bạn quan tâm đến mức đọc từng chữ, thì gần như chắc chắn ánh mắt sẽ đi theo hình chữ F. Ngoài những dòng đầu, nó chẳng có gì để bám vào, và những chỗ bị bỏ sót ở đây là hệ quả của hình thức văn bản chứ không phải do bạn thiếu chú ý.

Điều này cũng thấy được trong một thí nghiệm cũ của NN/g. Năm 1997, 51 người thực hiện các nhiệm vụ trên những phiên bản khác nhau của cùng một trang web giáo dục có cùng nội dung thông tin. Phiên bản vừa ngắn gọn, vừa dễ quét, vừa được viết không có kiểu phóng đại quảng cáo đã vượt phiên bản gốc 124% về mức độ dễ sử dụng đo được (Concise, SCANNABLE, and Objective). Chỉ có một trang web và chỉ số là chỉ số tổng hợp, nên không nên áp con số này cho mọi văn bản, nhưng xu hướng thì rõ ràng.

Vì vậy, lần tới khi bạn lại cuộn qua một bài đăng dài, hãy tự hỏi vì sao. Nếu bạn không cần văn bản đó, cứ yên tâm bỏ qua. Nếu nó chỉ đơn giản là khó đọc bằng mắt, đừng cố xuyên qua bức tường từ đầu đến cuối: hãy lướt kiểu điểm để tìm các con số, ngày tháng và điều kiện đi kèm. Còn nếu hành động của bạn phụ thuộc vào văn bản, hãy đọc trọn ít nhất phần liên quan đến bạn.